مهندسی پروژه
مهمترین تعریفی که میتوان از مهندسی پروژه به میان آورد عبارتست از ادغام ابزار و دانش موجود برای گردآوری دارایی های فیزیکی لازم که در نهایت منجر به تولید یک محصول یا ارائه خدمت معین میگردد
مدیریت و کنترل پروژه
توجه به دو عنصر "برنامه ریزی" و "کنترل" در مدیریت علمی به عنوان ارکان اساسی وظایف مدیریت شناخته میشود. توجه به این دو عامل باعث صرفه جویی در زمان و هزینه انجام پروژه ها خواهد شد.
عناصر پنج گانه مدیریت
برنامه ریزی، سازماندهی، مدیریت منابع انسانی، راهبری، کنترل سازمانهای صنعتی، شرکت های پیمانکاری، مهندسین مشاور و سایر سازمانهایی که به نحوی در امور طراحی، نظارت و یا اجرای طرح های صنعتی، عمرانی یا پژوهشی سر و کار دارند، مسلماً میبایست به این دانش مسلح باشند.
تعریف پروژه
۱.مجموعه تلاش های موقتی برای تحقق یک تعهد در ایجاد یک محصول یا ارائه خدمات مشخص میباشد. ۲.مجموعه ای از فعالیتها برای دستیابی به منظور خاص یا هدف خاص انجام میگیرد. ۳.مجموعه اقدامات و عملیات خاص که دارای روابط منطقی با یکدیگر است بوده و برای نیل به هدف یا اهداف معینی انجام میشود.
تعریف فعالیت، مدت فعالیت و منابع فعالیت
فعالیت : کوچکترین جزء عملیاتی تشکیل دهنده یک پروژه را گویند.مثلاً جوش کاری،اجرای آسفالت، اجرای فونداسیون ، ... در یک پروژه سازه
مدت فعالیت : مدت زمان انجام یک فعالیت در پروژه را مدت فعالیت گویند. این زمان میتواند کم یا زیاد باشد اما صفر یا بی نهایت ممکن نیست.
منابع: به کلیه امکانات و وسایلی گفته میشود که برای انجام آن فعالیت مورد نیاز است. که به سه دسته عمده تقسیم میشوند:
۱.منابع انسانی ۲. ماشین آلات و تجهیزات ۳.مواد و مصالح
انواع پروژه
۱.پروژه اجرایی: همانند احداث پالایشگاه، احداث سد ، احداث ساختمان و ... ۲.پروژه مطالعاتی و تحقیقاتی: همانند مطالعه توجیه اقتصادی یک پروژه، مطالعات اجتماعی و فردی یک منطقه یا شهر و ... ۳. پروژه خدماتی : همانند زیبا سازی شهر، بهبود ترافیک ، دفع زباله و ...
ویژگی های پروژه
۱.موقتی می باشد.۲.دارای هدف یا اهداف تعیین شده می باشد.۳.همواره محدودیتهایی به پروژه اعمال می شوند.۴.دارای چرخهی حیات می باشد.۵.هر پروژه پدیده ای یکتا است.۶.همواره با عدم قطعیت همراه است.
چرخهی حیات پروژه
شروع آهسته > رشد > اوج > آغاز زوال > اختتام و پایان کار
محدودیتهای پروژه
۱.بودجه ۲. زمان ۳.نیروی انسانی ۴.محیط ۵.ابزار و تجهیزات ۶. اتفاقات غیرمنتظره
پروژه چیست؟ مدیریت و كنترل پروژه به چه معناست؟
* آرمانها و اهداف تعیینشده حكومت در سطح برنامهریزی بلندمدت یا استراتژیك ، برنامه (Plan) نامیده میشود كه این برنامهها دارای اهداف كیفی میباشند . مانند برنامه توسعه صنایع شیمیایی ، برنامه توسعه شبكه راههای كشوری ؛ دستیابی به این اهداف و آرمانها در یك فاصله زمانی بلندمدت كه معمولا بین ده تا بیستوپنج سال است ، امكانپذیر میباشد .
* پس از اینكه برنامهها در سطح برنامهریزی بلندمدت مشخص گردیدند ، هر برنامه در سطح برنامهریزی میانمدت یا تاكتیكی توسط مدیریت طراز اول یا سیستم اجرایی كشور به مجموعهای از طرحها (Program) یا برنامههای اجرایی تفكیك میشود كه شامل مجموعهای از تصمیمات مقطعی یا اجرایی هستند كه ظرف پنج تا ده سال آینده باید اجرا و به نتایج موردنظر برسند .
* هر طرح در سطح برنامهریزی كوتاهمدت یا اجرایی توسط واحدهای ستادی یا سطوح مدیریت میانی نظام اجرایی كشور به مجموعه كارها و عملیاتی كه آن را پروژه (Project) مینامند ، تبدیل و تقسیم میشود .
* تعریف برنامهریزی: فرآیند برنامهریزی ، تعیین توالی و توازی فعالیتهای لازم برای اجرای یك پروژه با در نظر گرفتن زمان مورد نیاز برای اجرای هر فعالیت و كیفیت تعیین شده برای آن فعالیت است .
* تعریف كنترل پروژه: كنترل پروژه فرایندی است در جهت حفظ مسیر پروژه برای دستیابی به یك تعادل اقتصادی موجه بین سه عامل هزینه ، زمان و كیفیت در حین اجرای پروژه ، كه از ابزار و تكنیكهای خاص خود در انجام این مهم كمك میگیرد . در واقع كنترل ، اجرای دقیق و كامل برنامه تدوینشده برای پروژه است ، بگونهای كه هنگام خروج از برنامه بتوان با تشخیص علل و طرح اقتصادیترین فعالیتها ، پروژه را به نزدیكترین حالت ممكن در مسیر اولیه و اصلی خود بازگرداند .
تاریخچه مدیریت پروژه به چه زمانی باز میگردد؟
تاریخچه مدیریت پروژه در جهان را معمولا به مدیریت پروژههای عظیمی همچون ساخت اهرام مصر ، دیوار چین و یا بنا نهادن تخت جمشید به دستور داریوش مربوط میدانند ؛ هریك از این پروژهها از جمله پروژههای بزرگ و پیچیده تاریخ بشریند كه با كیفیت ، استاندارد بالا و بكارگیری نیروی عظیم انسانی ساخته شدهاند .
* یك مدیر پروژه وقتی به شهر اسرارآمیز هخامنشیان سری میزند و در هر گوشهای از آن به نقوش هنرمندانه برجسته باستانی برخورد میكند بدون شك دچار حیرت میگردد كه چگونه چنین پروژه عظیمی قریب دو هزار و پانصد سال پیش با چنین كیفیت منحصر به فردی ساخته شده كه علیرغم ویرانی و به آتش كشیده شدن پیاپی توسط اسكندر و تسخیر كنندگان پس از او همچنان به عنوان نماد حیرتانگیز پروژه ایرانی از آن یاد میشود . هرچند به دستور كوروش ، مهندسان و سازندگان پاسارگاد موظف بودند شرح كار خود و همچنین برنامه كاری روز بعد خود را در لوحههایی كه به نام كارنامك مشهور بود , بنگارند اما امروزه جز با تكیه بر حدسیات نمیتوان اظهارنظر قاطعی پیرامون نحوه دقیق مدیریت پروژههای عظیم عهد باستان ابراز داشت ، چرا كه متاسفانه تاكنون هیچ مدرك و نشانهای دال بر چگونگی بكار بستن روشها و تكنیكهای مدیریت پروژه در این طرحها یافت نشده است .
* اما تاریخچه مدیریت پروژه در دنیای جدید به سالهای ابتدایی دهه 1900 میلادی باز میگردد ؛ جایی كه هنری گانت با توسعه نمودار میلهای ابداعی خود آغازگر حركت پرشتاب بعدی طی سالهای دهه 1950 و 1960 میلادی در پروژههای نظامی و هوافضای آمریكا و سپس انگلستان گردید . هرچند نام پرآوازه هنری گانت به عنوان پدر تكنیكهای برنامهریزی و كنترل پروژه در تاریخ ثبت گردیده است لیكن سالهای دهه 1950 و 1960 به عنوان سالهای آغازین رشد و توسعه مدیریت پروژه در دنیای معاصر شناخته میشود . این سالها سرآغاز تكوین و توسعه بسیاری از روشها و دانشهای مربوط با مدیریتهای نهگانه پروژه است كه سالها بعد توسط نرمافزارهای مختلف عملیاتی و در پروژهها بكار گرفته شدند .
* تغییرات سریع تكنولوژیك ، بازارهای شدید رقابتی و رایزنی فشرده و قدرتمندانه شركتها ، همهوهمه سازمانها و بنگاههای متولی پروژه را تشویق به تغییر سیستم مدیریتی خود نمود . در هنگامه نبرد انتخاب بین غرق شدن یا شنا كردن و یا تطبیق و سازگاری یا مرگ و نابودی ، مدیریت پروژه و پروژهمداری درمدیریت تنها انتخاب و راه نجات فراروی پیمانكاران و سازمانها بود .
تاریخچه مدیریت پروژه (گانت چارت در اوائل دهه 1900 میلادی)
* گانت چارت در اوائل دهه 1900 میلادی :
* تاریخچه تكوین بارچارت به دوران جنگ جهانی اول میرسد ؛ جائیكه یك آمریكایی به نام هنری گانت برای نخستین بار بارچارت را برای برنامهریزی و كنترل پروژههای موسسه كشتیسازیاش بكار برد . به پاسداشت این اقدام نام گانت قبل از عنوان بارچارت تداعی كننده این اقدام ارزشمند است . كتاب مرجع مهندسان صنایع اشاره میدارد كه هنری گانت به كمك ابزار ابداعی خود در خلال جنگ جهانی اول توانست زمان ساخت كشتیهای ترابری خود را به میزان چشمگیری كوتاه نماید . امروزه گانت چارت بدلیل ساده و قابل فهم بودن آن , به عنوان روشی جالب و پرطرفدار به شكل وسیعی در دنیا جهت مدیریت زمان پروژهها به كار برده میشود . یافتههای یك پژوهش در میان كاربران نرم افزار برنامهریزی و كنترل پروژه Microsoft Project نشان داد كه هشتاد درصد مدیران پروژهها در دنیا ترجیح میدهند برای برنامهریزی و كنترل پروژههایشان از گانت چارت استفاده نمایند .
* مدیریت پروژه در دهه 1950 و 1960 میلادی :
* تقریبا غالب تكنیكها و روشهای مدیریت پروژه كه ما امروزه از آنها استفاده میكنیم توسط وزارت دفاع , صنایع نظامی و سازمان هوافضای ایالات متحده در خلال سالهای دهه 1950 و 1960 میلادی ابداع و توسعه یافتهاند كه روشهایی همچون روش Pert , ارزش بدست آمده , مهندسی ارزش و ساختار شكست كار از آن جملهاند . صنعت ساختمان نیز در تكوین و توسعه روشهایی همچون روش مسیر بحرانی , روش نمودار پیشنیازی , استفاده از نمودار شبكهای و تسطیح منابع یاری رسانده است . در جریان این تحولات , پروژههای بسیار بزرگی همچون پروژه فضایی آپولو و یا ساخت نیروگاههای اتمی در این دوران اجرایی گردیدند .
* یكی از نخستین كاربردهای علمی و مدرن مدیریت پروژه در ساخت اولین زیردریایی هستهای در دهه 1950 در آمریكا صورت گرفت ؛ دریاسالاری به نام Adm. Hyman Rickover مدیر پروژه این طرح ، برای اولین بار جهت هماهنگ كردن صدها پیمانكار ، هزاران منبع و اطمینان از اجرای به موقع پروژه ، روشی جدید كه امروزه با نام Pert شناخته میشود ، ابداع نمود . هرچند بدون وجود كامپیوتر عملیات دستی محاسبه مسیربحرانی بسیار دشوار بود اما كمك بسیار زیاد این روش و اجرای موفقیتآمیز پروژه مذكور موجب شد تا همگان به اهمیت علم جدید پی برند . سالیان پس از آن ، این تكنیك در پروژههای ساخت فضاپیماها و دیگر پروژههای نظامی و غیر آن ، بارها و بارها استفاده شد .
* پیشرفت مهم دیگر بدست آمده در این سالها , تعریف و تكوین مفهوم مسئولیت واحد برای پروژههای چندبخشی بود ؛ این مفهوم هنگامی به كار میرود كه یك فرد در پروژه مسئولیت كاری را در پروژه از ابتدا تا تكمیل پروژه برعهده میگیرد . عملی ساختن این مفهوم , تیم پروژه را در به اشتراك نهادن منابع و یاری رساندن به یكدیگر در ماتریس ساختار سازمانی پروژه كمك میكند .
* 1960 : پژوهشهای عملی Nasa پیرامون مفهوم ماتریس ساختار سازمانی پروژهها .
* 1962 : Nasa سیستم Pert را معرفی نمود . در این تكنیك تاكید ویژهای بر مفاهیم ساختار شكست كار و كنترل هزینه شده بود .
* 1963 : معرفی مفهوم ارزش بدست آمده در پروژهها توسط نیروی هوایی آمریكا .
* 1963 : مفهوم چرخهی حیات پروژه توسط نیروی هوایی ایالات متحده تكوین یافت .
* 1964 : برای نخستین بار سیستم مدیریت پیكربندی پروژه توسط Nasa به عنوان مجموعه رویههای اداری برای تعریف , مستندسازی و خصوصا كنترل فیزیكی سیستم یك پروژه و همچنین بازنگری و مستندسازی تغییرات پیشنهادی در این سیستم طراحی گردید .
* 1965 : وزارت دفاع و Nasa در امریكا , سیستم قراردادهای خود را از قراردادهای هزینه بهعلاوه درصدی از سود , به سیستم قراردادهای هزینه بهعلاوه جایزه یا قراردادهای قیمت ثابت تغییر دادند .
* 1965 : در اواسط دهه 1960 میلادی دنیا شاهد رشد شگرف استفاده از تكنیكهای مدیریت پروژه نوین در صنعت ساختمان بود .
* 1965 : شكست پروژه ساخت بمبافكن TSR-2 , عملا مشكلات و دردسرهای همزمانی تولید و توسعه ، پیش از تكمیل طراحی در پروژهها را به اثبات رسانید . فقدان مدیریت صحیح بر افزایش دستور كار پروژه , هزینهها و تاخیرهای پروژه را بسیار بالا برد و در نهایت موجب شكست پروژه گردید .
* 1966 : یافتههای یك پژوهش منتشره در این سال نشان داد كه اغلب ، زمان كافی برای مراحل تعریف و آمادهسازی پروژه در چرخهی حیات پروژهها در نظر گرفته نشده و دقیقا به همین دلیل مغایرتهای فراوانی در كنترل استاندارد زمان و هزینه پروژهها و همچنین كنترل ناكافی تغییرات طراحی بوجود میآید .
* 1969 : موسسه بینالمللی مدیریت پروژه به عنوان اولین موسسه رسمی مدیران پروژه تاسیس گردید . یكی از مهمترین دستاوردهای تاسیس این موسسه , تدوین استاندارد جهانی دانش مدیریت پروژه بوده است ؛ ازین پس بود كه دگرگونیها و پیشرفتهای حوزه مدیریت پروژه ، صورتی منسجم و مدون به خود گرفت .
مدیریت پروژه
مدیریت پروژه عبارتست از بکارگیری دانشها، مهارتها، ابزار و تکنیکهای لازم در اداره جریان اجرای فعالیتها، بمنظور نیل به اهداف پروژه و انتظارات کارفرما.
برای اجرای هر پروژه ، مجموعه فرایندهای مختلف صورت میگیرد. یک فرایند شامل مجموعه فعالیتهای لازم الاجرا برای حصول به یک نتیجه مشخص است. این فرایندها توسط مجریان پروژه انجام میشود. * فرایندهای مدیریت پروژه * فرایندهای تهیه محصول پروژه (تهیه، تولید و ارایه محصول)
فرآیندهای مدیریت پروژه
مراحل انجام پروژه
بطور کلی مراحل انجام یک پروژه را میتوان بصورت ذیل بیان کرد: ۱.مطالعات ۱) مطالعات مرحله یکم(مطالعات توجیهی) ۲) مطالعات مرحله دوم(طراحی تفصیلی) ۲.اجرا (مرحله سوم) که معمولاً مراحل اول و دوم و نظارت بر اجرای مرحله سوم توسط مشاور انتخاب شده از طرف کارفرما انجام میشود و اجرا توسط پیمانکار مورد نظر کارفرما.
وظایف مدیر پروژه
ایجاد هماهنگی لازم در اجرای فعالیتها برای کاربرد مناسب منابع و امکانات، به منظور رسیدن به هدف نهایی پروژه ، وظیفه اصلی مدیر پروژه است.
كاركرد مدیریت پروژه در چیست؟
* همانگونه كه در مطالب پیشین بیان كردیم ، مدیریت پروژه مجموعه ابزارهایی برای برنامهریزی و هدایت پروژه به سوی اهداف موردنظر است ؛ این اهداف بر پایه رضایتمندی مشتری و توجه به سه عامل زمان ، كیفیت و هزینه استوارند .
* در نگاه اول ممكن است ابزارها و روشهای مورد استفاده در مدیریت پروژه زاید ، زمانبر و هزینه زا باشند ، اما باید توجه داشت كه مدیریت پروژه تنها راهی است كه میتواند شما را از انجام بموقع پروژه مطمئن سازد . مدیریت پروژه راهیست برای استفاده مناسب از انسان ، ماشین و پول در راستای اجرای درست و بهنگام یك كار نو ، كاری كه باید در همان اولین اجرا درست انجام شود .
* مدیریت پروژه یا مدیریت بر مبنای پروژه ، روش كارایی در مدیریت ، برای برخورد با كارهای نو و ایجاد توازن در توجه به محدوده پروژه ، هزینه و كیفیت در قالب زمان و در محیطی مملوء از ریسك است . هدف از آموزش مدیران پروژه توانمندسازی آنان در برابر مشكلات پروژه و آماده سازی آنها برای ورود به فضای جدید و ناشناخته پروژه است .
* فنون مدیریت پروژه سوالات زیر را پاسخ میگویند :
- چگونه میتوان كارهای لازم برای اتمام موفقیت آمیز پروژه را تعریف كرد ؟
- مدت زمان اجرای پروژه چقدر خواهد بود و چه هزینهای در بر خواهد داشت ؟
- چگونه میتوان گروه مناسب كاری برای اجرای پروژه ایجاد نمود ؟
- چه مقدار كار و وظایف را بر عهده یك نفر میتوان گذاشت و چگونه میتوان از اجرای آن اطمینان یافت ؟
- چگونه میتوان انگیزه كاری را در بین افراد یك گروه زنده نگه داشت ؟
- چگونه باید با افزایش هزینه ها برخورد كرد ؟
- آیا بودجه و هزینه تحت كنترل است ؟
- در چه مواقعی و كجا ، پروژه در معرض شكست قرار میگیرد ؟
- برای اطمینان از انجام بموقع كارها چه باید نمود ؟
- آیا میتوان تشخیص داد كه پروژه واقعا بر روی برنامه حركت میكند یا خیر ؟
برنامه ریزی پروژه – کنترل پروژه
برنامه ریزی، بر روی تعیین اهداف و جهت ها متمرکز است و کنترل، کارها را به سمت آن هدف و جهت ها هدایت میکند. * برنامه ریزی، منابع را به فعالیتها تخصیص میدهد و کنترل، برای استفاده مؤثر و مناسب از منابع کوشش میکند. * برنامه ریزی، عواملی مثل نوع فعالیت، حجم و اندازه فعالیت، مدت زمان اجرا، منابع مصرفی و... را برای فعالیتها پیش بینی میکند و کنترل پروژه در عمل آنها را تدقیق میکند. * برنامه ریزی، انگیزه لازم را به منظور دستیابی به اهداف تعیین شده در کارکنان ایجاد میکند و کنترل، در صورت نیل به اهداف، برای تشویق آنها مورد استفاده قرار میگیرد.
نمودار فرایند برنامه ریزی و کنترل پروژه
گام های برنامه ریزی و کنترل پروژه
1- تعریف پروژه و تعیین مشخصات آن 2- طراحی ساختار اجزای WBS 3- تعیین پارامتر های برنامه ریزی پروژه 4- تهیه اطلاعات فعالیتها و شبکه پروژه 5- تهیه برنامه زمان بندی اولیه پروژه 6- قابل قبول بودن برنامه 7- قابل اصلاح بودن برنامه 8- تخصیص منابع 9- تصمیم گیری مدیر پروژه 10- اقدام برای ایجاد اصلاحات 11- تعیین دوره کنترل 12- تعیین درصد پیشرفت پروژه 13- بودجه ریزی پروژه 14- جمع آوری اطلاعات واقعی 15- مرحله زمانی انجام پروژه 16- تهیه گزارش نهایی 17- تطابق با برنامه 18- تهیه گزارش دوره ای 19- تعیین علل مغایرتها 20- وجود یا نبود اشکال در برنامه 21- اقدام جهت ایجاد اصلاحات 22- تهیه گزارش دوره ای 23- تصمیم گیری مدیر پروژه
ساختار شبکه
در شروع برنامه ریزی، لازم است کارها یا فعالیت هایی که باید در یک پروژه، عملی شوند تعریف شده و وابستگی های بین آنها معلوم گردد. لذا نمایش شبکه ای یک پروژه از اولین اقدامات در امور برنامه ریزی بوده و پایه و تکیه گاه اصلی برای سایر امور برنامه ریزی می باشد. نمودار شبکه ای به صورتهای مختلف قابل ارائه میباشد ولی متداولترین آنها از نوع شبکه های برداری میباشد. در نوع دیگر شبکه ها، فعالیتها در داخل گره ها نشان داده میشود.
ساختار اولیه شبکه
اولین اقدامات برای شروع ساخت شبکه، تهیه اطلاعات است، که نمونه این اطلاعات در زیر آورده شده است
| ردیف | سؤال | مورد کاربرد پاسخها |
| 1 2 3 |
موضوع پروژه چیست؟ چه کارهایی لازمند؟ با چه ترتیبی؟ |
تنظیم و ترسیم شبکه |
| 4 | چگونه؟ | پاسخ گویی به سؤالات بعدی |
| 5 | توسط چه فردی؟ | نمودار سازمانی- مسئولیت ها |
| 6 7 |
با چه امکاناتی؟ با چه محدودیتهایی؟ |
موازنه زمان – هزینه تسطیح و تخصیص منابع |
| 8 | چه اطلاعاتی؟ | سیستم های اطلاعات مدیریت |
روشهای تهیه اطلاعات و تنظیم شبکه
1- روش مدیریت اجرایی: تیمی متشکل از 3 یا 4 نفر شامل مدیر پروژه، مهندس یا مشاور فنی آگاه به CPM خواهد بود که به دلیل محدودیت نفرات اختلاف سلیقه ها کاهش می یابد ولی در نتیجه محدودیت، امکان جمع آوری دقیق مطالب ممکن است با مشکل مواجه شود.
2- روش کنفرانسی: تیم از روش مدیریت اجرایی بزرگتر است (15 تا 20 نفر) و برای هر کار نفر خاص تعیین میگردد ولی زمان زیادی صرف میشود در عین حال احتمال اشکال در آن کم است و جلسات در قالب کنفرانس های هر قسمت تخصصی برقرار میشود.
3- روش مشاوره ای: کار به دفاتر مشاور مدیریت صنعتی و مهندسی صنایع واگذار میشود. که مزایای زیادی دارد.
تعاریف مرتبط با شبکه
شبکه برداری یا ( AOA ( Activity On Arrow: شبکه هایی که در آنها فعالیتها بر روی کمانها نشان داده می شوند.
شبکه گره ای یا ( AON ( Activity On Node: شبکه هایی که در آنها فعالیتها بر روی گره ها نشان داده می شوند.
فعالیت: جزئی از پروژه است که انجام آن به صرف زمان، منابع، انرژی، نیروی انسانی و ... دارد و دارای نقاط آغاز و پایان قابل تعریف هستند.
فعالیتهای مجازی یا موهوم (Dummy Activity): فعالیتهایی هستند که ضمن اجرای پروژه وجود نداشته و به منابعی مثل زمان یا سایر منابع احتیاج ندارند و تنها به منظور نشان دادن وابستگی های بین عملیات پروژه، به شبکه اضافه میشوند وبه وسیله بردار خط چین نشان داده میشوند.
Project Engineering Definition
The integration of existing equipment and knowledge to bring together the physical assets necessary to produce a product or other end result
شما میتوانید برای دریافت مشاوره با کارشناس مهندسی پروژه تماس حاصل فرمائید: http://projectengineering.blogfa.com
تالیف: مهران اسمعیل شاهی